Według regulacji polskiego prawa rolą prokuratury jest czuwanie nad ściganiem przestępstw oraz stanie na straży praworządności. Jaka jest historia prokuratury w Polsce? Co należy do zadań i obowiązków prokuratury, jak jest jej struktura?
Geneza i rozwój instytucji prokuratorskiej
Polski termin prokuratura ma swoje korzenie w języku łacińskim. Jego etymologia wywodzi się ze słowa „procurare”, które oznacza zarządzanie, zajmowanie się interesami. Współczesny kształt prokuratury formował się na przestrzeni wieków, jej nowożytna koncepcja pojawiła się w średniowiecznej Francji, Hiszpanii i Portugalii.
Na gruncie polskiego prawa instytucja prokuratury pojawiła się na początku XIX wieku, w obrębie państwowego aparatu zaborców. Burzliwa historia, liczne zmiany ustrojowe sprawiły, że rola i struktura organizacyjna prokuratury w Polsce ulegała zmianom. Dopiero w 1928 roku wprowadzono regulacje, które wiązały ściśle prokuraturę z wymiarem sądownictwa. W okresie Polski Ludowej kształt polskiej prokuratury opierał się na wzorach radzieckich. Po 1989 roku przeprowadzono gruntowną reformę organu, eliminując podporządkowanie prokuratorów ośrodkom władzy politycznej i dostosowując instytucję do standardów demokratycznego państwa prawa.
Budowa organizacyjna i szczebel zwierzchności
Organy oraz strukturę organizacyjną prokuratury w Polsce określa ustawa o prokuraturze. W myśl obowiązującej obecnie litery prawa połączono funkcję Prokuratora Generalnego i Ministra Sprawiedliwości, co w praktyce oznacza, że członek rządu staje na czele prokuratury. Wśród państw Rady Europy to stosunkowo unikalne rozwiązanie, dzięki któremu Prokurator Generalny może działać w śledztwach i dochodzeniach. Na czele prokuratury w Polsce stoi Prokurator Generalny, który m.in. reprezentuje instytucję w Sejmie i Senacie i jest przełożonym pozostałych prokuratorów. Na straży niezależności prokuratorów stoi Krajowa Rada Prokuratorów, która ma charakter doradczy.
Powszechne jednostki organizacyjne prokuratury w Polsce to:
- Prokuratura Krajowa – nadzoruje i koordynuje działalność prokuratur niższego szczebla, formułuje wytyczne dotyczące stosowania prawa, prowadzi postępowania o najwyższym ciężarze gatunkowym.
- Prokuratury regionalne – ich właściwość miejscowa jest zbliżona do obszaru województw, sprawują nadzór merytoryczny nad prokuraturami okręgowymi i reitelnością postępowań w skomplikowanych sprawach.
- Prokuratury okręgowe – tworzy się je dla obszaru właściwości co najmniej dwóch prokuratur rejonowych, prowadzą postępowania w sprawach o średnim i wysokim stopniu złożoności.
- Prokuratury rejonowe – obejmują jedną lub więcej gmin, stanowią podstawową jednostkę realizującą większość spraw typowych dla lokalnych wspólnot.
Zakres kompetencji i działalności procesowej
Do podstawowych zadań prokuratury w Polsce należy prowadzenie i nadzór nad postępowaniami przygotowawczymi w sprawach z zakresu prawa karnego. Prokuratura pełni również funkcję oskarżyciela publicznego przed sądami. Rolą polskiej prokuratury jest też wytaczanie powództw w sprawach karnych i cywilnych.
Na gruncie polskiego prawa prokuratura może brać udział w postępowaniach cywilnych, wynikających ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych. Dzieje się tak kiedy wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli czy interes społeczny. Prokuratorzy sprawują również nadzór nad wykonywaniem decyzji o pozbawieniu wolności, przede wszystkim postanowień o tymczasowym aresztowaniu.
Procedury inicjowania śledztw i dochodzeń
Prokuratorzy wszczynają postępowania przygotowawcze z urzędu lub na wniosek pokrzywdzonego, instytucji publicznej czy organu ścigania. Po zebraniu materiału dowodowego prokurator decyduje o skierowaniu aktu oskarżenia do sądu, umorzeniu sprawy albo warunkowym umorzeniu postępowania.
Reprezentacja interesu społecznego w sądach
W postępowaniu sądowym prokurator występuje jako strona publiczna, dbająca o obiektywizm i prawidłowe ustalenie stanu faktycznego. W sprawach cywilnych może wystąpić z powództwem, przystąpić do toczącego się procesu lub złożyć kasację na rzecz strony pokrzywdzonej, jeżeli wymaga tego wzgląd na ochronę praw jednostki lub porządek prawny.
Kompetencje nadzorcze wobec aresztów i jednostek penitencjarnych
Prokuratorzy badają legalność i zasadność stosowania środków przymusu wobec osób pozbawionych wolności. Kontrolują warunki odbywania kary, zwracając szczególną uwagę na poszanowanie godności ludzkiej oraz standardy sanitarne i zdrowotne w zakładach karnych i aresztach śledczych.
Współdziałanie z innymi organami wymiaru sprawiedliwości
Prokuratura ściśle współpracuje z policją, Strażą Graniczną, organami skarbowymi i innymi służbami porządku publicznego. Koordynuje działania w ramach postępowań przygotowawczych, zleca czynności operacyjno-rozpoznawcze oraz wydaje dyspozycje związane z zabezpieczeniem dowodów i zatrzymaniem podejrzanych.
komentarze
Prokuratura to bodaj najgorsza komórka. Zajmuje się największym syfem tego świata. Ciekawe, jak wiele absolwentów prawa wybiera taką specjalizację? No bo szczerze mówiąc, choć super przedstawiane w filmach i serialach, to tak naprawę jest to paskudne zadanie.