Kto może starać się o obrońcę z urzędu?

Usługi prawne w wielu przypadkach generują wysokie koszty, których nie każdy jest w stanie ponieść. Niektóre sytuacje procesowe wymagają jednak reprezentacji przez adwokata. Konstytucja RP gwarantuje wszystkim obywatelom prawo do obrońcy na wszystkich etapach postępowania. Jeśli wydatki związane z wynagrodzeniem prawnika przekraczają możliwości finansowe osoby oskarżonej, istnieje opcja skorzystania z pomocy obrońcy z urzędu. Kto i w jakich okolicznościach może być reprezentowany przez takiego specjalistę?

• Przysługuje komu obrońca z urzędu
• Wniosek o adwokata z urzędu
• Odmowa przydzielenia obrońcy z urzędu
• Czy można wybrać prawnika z urzędu

Przysługuje komu obrońca z urzędu

Nie wszyscy mogą skorzystać z reprezentowania przez adwokata finansowanego ze środków publicznych. Aby uzyskać takie wsparcie, konieczne jest spełnienie ściśle określonych wymagań. Dotyczą one przede wszystkim zdolności finansowej osoby wnioskującej. Kandydat musi wykazać, że nie jest w stanie pokryć kosztów wynagrodzenia obrońcy bez istotnego obciążenia własnego budżetu oraz budżetu rodziny.

Przepisy zakładają, że prawo do obrońcy z urzędu przysługuje osobom, których dochody i stan majątkowy uniemożliwiają pokrycie wydatków na profesjonalną pomoc prawną. W praktyce oznacza to konieczność udokumentowania niskich zarobków, braku oszczędności oraz nieposiadania nieruchomości czy innych wartościowych aktywów. Sąd analizuje całościową sytuację materialną wnioskodawcy, uwzględniając także liczbę osób pozostających na jego utrzymaniu oraz bieżące zobowiązania finansowe.

Wniosek o adwokata z urzędu

Aby otrzymać wsparcie prawnika z urzędu, należy złożyć stosowny wniosek, który podlega ocenie przez sąd prowadzący sprawę. Postępowanie sądowe wiąże się nie tylko z kosztami wynagrodzenia adwokata — istnieją również opłaty sądowe, które oskarżony może być zobowiązany uiścić. Z tego powodu możliwe jest złożenie jednoczesnego wniosku o obrońcę z urzędu oraz o zwolnienie od kosztów sądowych, co pozwala na kompleksowe zabezpieczenie osoby niemającej wystarczających środków.

Prośba o przydzielenie obrońcy z urzędu zostanie uwzględniona, jeśli udział takiego specjalisty jest niezbędny w danej sprawie oraz gdy zachodzą ku temu przesłanki związane z sytuacją materialną osoby wnioskującej. Do każdego takiego wniosku należy dołączyć szczegółowe informacje potwierdzające stan rodzinny, źródła utrzymania, wysokość dochodów oraz wielkość posiadanego majątku. Sąd bierze pod uwagę całokształt wydatków wnioskodawcy — jeśli nawet po ograniczeniu ich do niezbędnego minimum nie jest on w stanie sfinansować usług prawnika, zostaje mu przydzielony obrońca z urzędu.

W sytuacji, gdy wnioskujący złoży nieprawdziwe oświadczenie dotyczące swojej sytuacji materialnej, decyzja o przyznaniu adwokata może zostać cofnięta. W takim przypadku osoba ta będzie zobowiązana do pokrycia całkowitych kosztów wynagrodzenia obrońcy, który do tej pory jej udzielał pomocy. Dodatkowo może zostać obciążona grzywną za wprowadzenie sądu w błąd. Jeśli natomiast w trakcie trwania sprawy sytuacja finansowa wnioskodawcy ulegnie poprawie — np. otrzyma on spadek, nową pracę z wyższym wynagrodzeniem lub sprzeda wartościową nieruchomość — sąd może nakazać częściowe lub całkowite pokrycie kosztów usług prawnika.

Odmowa przydzielenia obrońcy z urzędu

Wniosek o przydzielenie adwokata z urzędu może zostać oddalony przez sąd. Co w takiej sytuacji może zrobić osoba zainteresowana? Wnioskodawca zachowuje prawo do ponownego wystąpienia o przydzielenie obrońcy, jednakże nie może powoływać się na te same okoliczności, które były podstawą poprzedniego wniosku. Jeśli nowe pismo opiera się na identycznych argumentach, zostanie odrzucone niemal automatycznie, a od takiej decyzji nie przysługuje środek odwoławczy.

Aby zwiększyć szanse na pozytywne rozpatrzenie ponownego wniosku, należy przedstawić nowe fakty lub dowody potwierdzające pogorszenie sytuacji materialnej bądź zaistnienie dodatkowych okoliczności uzasadniających potrzebę reprezentacji. Może to być np. utrata źródła dochodu, pojawienie się nieprzewidzianych wydatków związanych z chorobą członka rodziny czy konieczność spłaty nowych zobowiązań finansowych.

Czy można wybrać prawnika z urzędu

W tym przypadku zasady są ściśle określone. Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku sąd zwraca się do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub okręgowej izby radców prawnych o wskazanie adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Istnieje jednak możliwość zasugerowania we wniosku konkretnego obrońcy, który miałby reprezentować wnioskodawcę. Można tak postąpić w przypadku, gdy wiemy, że dany prawnik specjalizuje się w określonym obszarze prawa, znamy go osobiście lub gdy reprezentował nas już wcześniej w innej sprawie.

Taka sugestia może, ale nie musi zostać uwzględniona przez sąd oraz organ samorządu zawodowego. Decyzja zależy od dostępności wskazanego prawnika, jego obciążenia innymi sprawami oraz zgodności specjalizacji z charakterem sprawy. Jeśli sugerowany obrońca nie będzie mógł podjąć się reprezentacji, rada przydzieli innego prawnika z listy dyżurów. Warto pamiętać, że ostateczna decyzja o wyborze konkretnej osoby należy do organu samorządu prawniczego, który kieruje się zasadą równomiernego rozdzielania spraw między dostępnych obrońców z urzędu.