Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki to najważniejszy dokument prawny obowiązujący w USA. Zawarty w nim jest system prawny i ustrój polityczny, który funkcjonuje od setek lat w Ameryce. Ten akt prawny był wzorem dla wielu innych konstytucji na świecie, w tym także dla polskiej ustawy. Kiedy powstał ten najwyższy akt prawny w dziejach USA? Jaka jest jego historia i co zawiera Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki?
Geneza pierwszej nowoczesnej ustawy zasadniczej
Konstytucja USA, podobnie jak polska ustawa zasadnicza, to najważniejszy akt prawny, który obowiązuje w Stanach Zjednoczonych. Uważa się, że to pierwsza na świecie konstytucja demokratyczna, która reguluje w jasny sposób system prawny i ustrój polityczny tego kraju. Konstytucja USA weszła w życie 4 lipca 1789 roku i obowiązuje do dziś. Aktualnie liczy ona 27 poprawek i jest stosowana przez wszystkie stany.
Konstytucja USA wzorowana była na innych dokumentach, które regulowały funkcjonowanie w określonych stanach. Takim wzorem była np. konstytucja stanu Vermont z 1777 roku. Zawarte w niej były informacje na temat wolności i praw obywateli. Ostatecznie Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki została wydana na konwencji filadelfijskiej we wrześniu 1787 roku, a weszła w życie niecałe 2 lata później.
Konstytucja Stanów Zjednoczonych przez wielu określana jest jako „otwarta”. Jest to dokument dosyć ogólnikowy, a zawarte w nim zasady można interpretować na różne sposoby, o tym decydują władze federalne. Celem utworzenia dokumentu było scentralizowanie władzy, przy równoczesnym zachowaniu praw wszystkich stanów. Miały one możliwość decydowania o sprawach wewnętrznych, co tworzyło unikalny balans między suwerennością lokalną a jednością federalną.
Dwadzieścia siedem nowelizacji aktu zasadniczego
Od momentu uchwalenia Konstytucji USA wprowadzono 27 poprawek, które kształtowały życie społeczne i polityczne narodu przez ponad dwa stulecia. Pierwszych dziesięć zostało przyjętych jeszcze w 1791 roku i są one określane jako Karta Praw Stanów Zjednoczonych (Bill of Rights). Wśród nich mowa jest o:
- wolności religii, prasy, słowa, petycji i zgromadzeń
- prawie do posiadania i noszenia broni
- prawie do nietykalności osobistej i materialnej
- prawach oskarżonych w procesach karnych
- zakazie nadmiernych kaucji i okrutnych kar
Kluczowe zmiany w XIX i XX wieku
W późniejszych latach poprawki dotyczyły fundamentalnych zmian społecznych. Trzynasta poprawka z 1865 roku zniosła niewolnictwo na terenie całego kraju, kończąc jedną z najbardziej bolesnych kart w historii Ameryki. Czternasta poprawka zagwarantowała równe traktowanie wszystkich obywateli przed prawem, niezależnie od rasy czy pochodzenia.
Kolejne istotne zmiany objęły rozszerzenie praw wyborczych. Dziewiętnasta poprawka z 1920 roku przyznała kobietom prawo do głosowania, co stanowiło przełom w walce o równouprawnienie. Dwudziesta szósta poprawka z 1971 roku obniżyła wiek wyborczy do 18 lat, uznając, że osoby mogące służyć w wojsku powinny mieć prawo do współdecydowania o losach kraju.
Pozostałe nowelizacje
Wśród innych poprawek znalazły się regulacje dotyczące:
- sposobu wyboru prezydenta i wiceprezydenta
- ustanowienia podatku dochodowego od osób fizycznych
- wprowadzenia i zniesienia prohibicji alkoholowej
- ograniczenia kadencji prezydenta do dwóch pełnych okresów
- przekazania władzy w przypadku śmierci lub niezdolności do sprawowania urzędu
Ostatnią poprawką była ta z 1992 roku, która wprowadziła ograniczenia dotyczące zmiany wysokości wynagrodzenia członków Kongresu — może ona wejść w życie dopiero po kolejnych wyborach.
Struktura i zakres dokumentu
Już w preambule zawarte są cele ustanowienia dokumentu. Powstał on po to, by zapewnić efektywną współpracę między stanami, wzmocnić poczucie pokoju i sprawiedliwości oraz zagwarantować wolność jednostki. Konstytucja ma też służyć obronie przeciw agresji zewnętrznej i popieraniu ogólnego dobra narodu.
Podział władzy w systemie federalnym
Akt ten szczegółowo określa trzy gałęzie władzy. Władza ustawodawcza (Artykuł I) należy do dwuizbowego Kongresu składającego się z Senatu i Izby Reprezentantów. Władza wykonawcza (Artykuł II) spoczywa w rękach prezydenta, który jest jednocześnie głową państwa i rządu. Władza sądownicza (Artykuł III) powierzona została Sądowi Najwyższemu oraz sądom niższych instancji.
Relacje między federacją a stanami
Konstytucja opisuje także władzę i ograniczenia poszczególnych stanów (Artykuł IV) oraz zakres współpracy pomiędzy nimi. Dokument wprowadza zasadę supremacji prawa federalnego — każdy stan musi przestrzegać postanowień konstytucji nawet wtedy, gdy pozostają one w sprzeczności z prawem lokalnym. Jednocześnie dziesiąta poprawka zastrzega, że wszelkie kompetencje nieprzypisane expressis verbis rządowi federalnemu należą do stanów lub do obywateli.
Należy pamiętać, że Konstytucja USA jest dokumentem nadrzędnym we wszystkich stanach i to do niej trzeba się odnosić przy rozstrzyganiu sporów kompetencyjnych czy interpretacji przepisów prawnych. Ten unikatowy model federalizmu pozwolił Stanom Zjednoczonym zachować jedność przy równoczesnym poszanowaniu różnorodności regionalnej i lokalnej autonomii.
komentarze