Powszechna deklaracja praw człowieka – najważniejsze zasady

Powszechna deklaracja praw człowieka to jeden z najważniejszych zbiorów praw człowieka oraz zasad ich stosowania. Jest uznawana za jedno z największych osiągnięć ONZ i została przetłumaczona na ponad 500 języków świata. Uchwalono ją 10 grudnia 1948 roku w Paryżu i do dziś stanowi źródło inspiracji dla wielu międzynarodowych traktatów. W jej skład wchodzi 30 artykułów dotyczących praw i wolności przynależnych każdemu człowiekowi.

Kogo obejmuje ochrona Deklaracji

Dokument jest odpowiedzią ONZ na okrucieństwa II Wojny Światowej i dotyczy wszystkich ludzi na świecie, bez względu na ich kraj pochodzenia, zamieszkania, różnice rasy, koloru, płci czy języka. Deklaracja chroni ludzi każdego wyznania i o każdych poglądach politycznych, niezależnie od statusu majątkowego. Uniwersalność tego zapisu oznacza, że żadne państwo ani instytucja nie może arbitralnie wykluczyć jednostki z prawa do godności i podstawowych wolności.

Treść najważniejszych zasad zapisanych w Deklaracji

Dokument składa się z preambuły oraz trzydziestu artykułów opisujących konkretne prawa. Poniżej przedstawiono podstawowe zasady zawarte w tym akcie:

• Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem godności oraz praw, co stanowi fundament każdej ludzkiej wspólnoty.
• Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności oraz bezpieczeństwa osobistego — te trzy wartości są nierozerwalne i wzajemnie się warunkują.
• Nikt nie może zostać arbitralnie wygnany z własnego kraju ani pozbawiony prawa powrotu.
• Wszyscy ludzie są równi wobec prawa. Oznacza to, że przysługuje im jednakowa ochrona prawna bez jakiejkolwiek dyskryminacji.
• Deklaracja zakazuje niewolnictwa, służebności oraz handlu ludźmi w jakiejkolwiek formie.
• Deklaracja zakazuje wszelkich tortur, nieludzkiego i poniżającego traktowania albo karania, bez względu na okoliczności.
• Każdy człowiek ma prawo odwołać się do sądu, jeśli jego fundamentalne prawa zostaną naruszone.
• Każdy, kto jest podejrzany o przestępstwo, ma prawo do domniemania niewinności aż do momentu udowodnienia winy podczas publicznej rozprawy. Ponadto nie wolno stosować wobec niego cięższej kary niż ta obowiązująca w chwili popełnienia czynu.
• Każdy ma prawo do ochrony prawnej przeciwko samowolnemu wkraczaniu w życie prywatne, rodzinne, korespondencję, honor i dobre imię.
• Każdy może swobodnie wybierać miejsce zamieszkania w granicach państwa, a także opuścić je i powrócić bez ograniczeń.
• Każdy, kto doświadcza prześladowań, ma prawo ubiegać się o azyl oraz korzystać z niego w innych krajach — pod warunkiem, że prześladowanie nie wynika z popełnienia zbrodni pospolitej.
• Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i religii, w tym do jej zmiany oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi.
• Każdy ma prawo do wolności poglądów i ich swobodnego wyrażania, co obejmuje prawo do poszukiwania, otrzymywania i rozpowszechniania informacji bez ingerencji władz.
• Wszyscy mają prawo do posiadania obywatelstwa; nikt nie może być arbitralnie go pozbawiony ani odmówiono mu prawa do zmiany obywatelstwa.
• Każda osoba pełnoletnia ma prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny. Co więcej, przysługują jej równe prawa podczas zawierania małżeństwa, w czasie jego trwania oraz po jego rozwiązaniu. Niestety w wielu krajach zasada ta bywa regularnie naruszana, podobnie jak wymóg dobrowolnej zgody obojga małżonków.
• Każdy ma prawo do własności, zarówno indywidualnej, jak i wspólnej z innymi; nikt nie może być arbitralnie pozbawiony swojego mienia.
• Każdy ma prawo do wolności zgromadzeń i stowarzyszania się w celach pokojowych, jednak nikt nie może być zmuszony do przynależności do jakiegokolwiek zrzeszenia.
• Każdy ma prawo do udziału w rządzeniu własnym krajem, bezpośrednio lub przez swobodnie wybranych przedstawicieli; wola ludu stanowi podstawę władzy państwowej.
• Każdy, jako członek społeczeństwa, ma prawo do zabezpieczenia społecznego oraz realizacji praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych niezbędnych dla jego godności i swobodnego rozwoju.
• Każdy ma prawo do pracy, swobodnego wyboru zatrudnienia, sprawiedliwych i korzystnych warunków pracy oraz ochrony przed bezrobociem.
• Każdy pracujący ma prawo do godziwego wynagrodzenia zapewniającego jemu i jego rodzinie egzystencję odpowiadającą godności ludzkiej, uzupełnianego w razie potrzeby innymi środkami opieki społecznej.
• Każdy ma prawo do odpoczynku i czasu wolnego, w tym do rozsądnego ograniczenia godzin pracy oraz okresowych płatnych urlopów.
• Każdy ma prawo do poziomu życia zapewniającego zdrowie i dobrobyt jego oraz jego rodziny, włączając wyżywienie, odzież, mieszkanie, opiekę lekarską oraz niezbędne świadczenia socjalne.
• Każdy ma prawo do nauki. Nauczanie podstawowe powinno być obowiązkowe i bezpłatne, nauczanie techniczne i zawodowe ogólnie dostępne, a szkolnictwo wyższe otwarte dla wszystkich na zasadzie równości w zależności od zalet osobistych.
• Każdy ma prawo do swobodnego uczestniczenia w życiu kulturalnym społeczeństwa, korzystania ze sztuki oraz udziału w postępie naukowym i wynikających z niego dobrodziejstwach.
• Każdy ma prawo do ładu społecznego i międzynarodowego, w którym prawa i wolności określone w Deklaracji mogą być w pełni zrealizowane.

Znaczenie Deklaracji dla współczesnego prawa międzynarodowego

Powszechna deklaracja praw człowieka, choć nie jest traktatem wiążącym prawnie, stała się punktem odniesienia dla konstytucji wielu państw oraz fundamentem międzynarodowych konwencji, takich jak Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych czy Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych. Dokument ten jest kamieniem milowym w historii praw człowieka i do dziś inspiruje działania organizacji pozarządowych oraz organizacji humanitarnych broniących praw jednostki na całym świecie.

Czym różni się Deklaracja od innych aktów prawnych dotyczących praw człowieka

W odróżnieniu od wiążących traktatów międzynarodowych, Deklaracja nie nakłada na państwa formalnych zobowiązań prawnych. Jest natomiast deklaracją intencji i wspólnym ideałem, do którego wszystkie narody i państwa powinny dążyć. Mimo braku mocy egzekwowania, jej normy są powszechnie uznawane za część zwyczajowego prawa międzynarodowego, co oznacza, że większość państw stosuje je w praktyce. Dokument ten odróżnia się również od regionalnych aktów, takich jak Europejska konwencja praw człowieka czy Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, które obowiązują jedynie na określonych obszarach geograficznych i dysponują mechanizmami sądowymi umożliwiającymi ich egzekwowanie.