Lista organizacji ochrony praw człowieka

Prawa człowieka wynikają z posiadania przez jednostkę godności osobowej. Są one gwarantowane przez różne państwowe i międzynarodowe dokumenty. Powołano też organizacje, które mają dopilnować, by prawa te były przestrzegane.

• Rada Europy
• ONZ
• Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze
• Amnesty International

Rada Europy i jej struktura decyzyjna

Ta międzyrządowa organizacja została utworzona w 1949 roku. Skupia większość państw europejskich – obecnie 46 członków. Jej celem jest ochrona praw człowieka i demokracji pluralistycznej. Oprócz tego ma ona za zadanie uświadamiać i podnosić wartości europejskiej tożsamości kulturowej, rozwiązywać stojące przed europejskim społeczeństwem problemy oraz pomagać krajom Europy Środkowo-Wschodniej w dziedzinie reform politycznych, ustawodawczych i konstytucyjnych.

Rada działa za pośrednictwem Komitetu Ministrów, zrzeszającego ministrów zagranicznych państw członkowskich, Zgromadzenia Parlamentarnego złożonego z 306 członków i tyluż zastępców pochodzących z parlamentów krajów członkowskich oraz dwuizbowego Kongresu Władz Lokalnych i Regionalnych Europy. Ta trójfilarowa struktura zapewnia reprezentację zarówno rządów, parlamentów narodowych, jak i samorządów terytorialnych.

Europejska Konwencja Praw Człowieka jako fundament działania

Rada Europy podejmuje działania w oparciu o Europejską Konwencję Praw Człowieka z 1950 roku, która stanowi najważniejszy europejski instrument ochrony praw podstawowych. Członkowie Rady są zobowiązani do respektowania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w skład którego wchodzi 46 wybieranych na 9-letnią kadencję sędziów, czyli po jednym z każdego członkowskiego państwa.

Skargę do Trybunału może złożyć każdy – państwo lub osoba prywatna – pod warunkiem, że wcześniej wykorzystane zostały wszystkie możliwe środki odwoławcze w kraju. Zasada ta, zwana wyczerpaniem krajowych środków zaskarżenia, ma zapewnić, że państwa członkowskie mają pierwszeństwo w naprawieniu naruszeń praw człowieka na poziomie krajowym. Jeśli Trybunał stwierdzi naruszenie praw człowieka, może wyznaczyć wypłatę odszkodowania albo zwrot poniesionych przez skarżącego kosztów. Zarzut można wnieść w ciągu 4 miesięcy od otrzymania ostatecznego rozstrzygnięcia sądu krajowego, a procedura obecnie trwa średnio od 2 do 4 lat, w zależności od złożoności sprawy.

Więcej szczegółów na temat funkcjonowania tej instytucji znajdziesz w materiale poświęconym temu, czym zajmuje się Europejski Trybunał Praw Człowieka i jakie sprawy rozstrzyga.

ONZ i globalne mechanizmy ochrony

Z ramienia Organizacji Narodów Zjednoczonych w Genewie działa Komitet Praw Człowieka, złożony z 18 niezależnych ekspertów wybieranych na 4-letnią kadencję. Może do niego złożyć skargę każdy obywatel kraju, który ratyfikował Protokół Dodatkowy do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. To alternatywa dla Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Różnice są takie, że w przypadku Komitetu Praw Człowieka nie ma sztywnych ograniczeń co do terminu wniesienia skargi – choć zaleca się działanie bez zbędnej zwłoki – a procedura trwa zazwyczaj od 18 miesięcy do 3 lat.

System traktatowych organów ONZ

Oprócz Komitetu Praw Człowieka w ramach ONZ funkcjonuje dziesięć traktatowych organów monitorujących przestrzeganie różnych konwencji – między innymi Komitet Przeciwko Torturom, Komitet Praw Dziecka czy Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet. Każdy z nich może przyjmować indywidualne skargi, o ile państwo ratyfikowało odpowiedni protokół fakultatywny. Ta wielowarstwowa architektura zapewnia specjalistyczną kontrolę w różnych obszarach praw człowieka.

Rada Praw Człowieka ONZ w Genewie przeprowadza także Powszechny Przegląd Okresowy (Universal Periodic Review), w ramach którego sytuacja w zakresie praw człowieka w każdym państwie członkowskim jest oceniana co 4,5 roku. To mechanizm wzajemnej oceny, w którym państwa mogą kierować zalecenia wobec siebie nawzajem.

Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze

Ta instytucja została powołana w 1998 roku na mocy Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego, który wszedł w życie w 2002 roku. Powstała w reakcji na dramatyczne wydarzenia w Bośni i Rwandzie, gdzie zbrodnie ludobójstwa i zbrodnie przeciwko ludzkości pozostały w dużej mierze bezkarne przez wcześniejsze mechanizmy prawne.

Trybunał zajmuje się ściganiem przestępców z około 123 państw, które ratyfikowały konwencję założycielską. Obszar jego działań to sąd nad zbrodniarzami odpowiedzialnymi za cztery kategorie najpoważniejszych zbrodni o charakterze międzynarodowym: ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne oraz zbrodnię agresji (jurysdykcja nad tym ostatnim typem weszła w życie dopiero w 2018 roku).

Zasada komplementarności jurysdykcji

Międzynarodowy Trybunał Karny działa według zasady komplementarności – interweniuje tylko wtedy, gdy sądy krajowe nie są w stanie lub nie chcą prowadzić postępowania. Nie zastępuje zatem krajowych systemów wymiaru sprawiedliwości, lecz wypełnia lukę tam, gdzie państwa zawiodły. Trybunał może wszcząć śledztwo na podstawie zawiadomienia państwa-strony, decyzji Rady Bezpieczeństwa ONZ lub z własnej inicjatywy prokuratora.

Jednym z ograniczeń jest fakt, że największe mocarstwa – Stany Zjednoczone, Rosja, Chiny, Indie – nie ratyfikowały Rzymskiego Statutu, co ogranicza globalny zasięg Trybunału. Niemniej od momentu powstania Trybunał wydał kilkadziesiąt wyroków, w tym w głośnych sprawach przywódców takich jak Omar al-Bashir czy Thomas Lubanga.

Amnesty International jako głos obywatelski

W przeciwieństwie do wymienionych powyżej instytucji międzyrządowych Amnesty International jest organizacją pozarządową i apolityczną. Założona została w 1961 roku przez brytyjskiego prawnika Petera Benensona, a jej siedziba znajduje się w Londynie. Organizacja ta skupia ponad 10 milionów członków, darczyńców i aktywistów w ponad 150 krajach, co czyni ją jedną z największych ruchów obywatelskich na świecie.

Misja i metody działania

Cele, uwzględnione w statucie organizacji, to troska o humanitarne wykonywanie kar penitencjarnych, działania na rzecz uwolnienia więźniów politycznych, a także na rzecz zniesienia tortur i kary śmierci. Amnesty International dokumentuje naruszenia praw człowieka poprzez raporty terenowe, wywiady ze świadkami i analizę dokumentów prawnych, publikując następnie swoje ustalenia w corocznym raporcie globalnym.

Organizacja prowadzi kampanie apelowe – zachęca członków do wysyłania listów protestacyjnych do rządów i instytucji odpowiedzialnych za naruszenia. Ta forma presji społecznej wielokrotnie przyczyniła się do uwolnienia więźniów sumienia i wprowadzenia zmian legislacyjnych. Amnesty International nie przyjmuje funduszy od rządów ani partii politycznych, co ma gwarantować jej niezależność.

W 1977 roku organizacja otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla za swoją działalność na rzecz ochrony godności ludzkiej wobec przemocy i ucisku. Od tego czasu Amnesty stała się symbolem obywatelskiego zaangażowania w obronę praw podstawowych – niezbędnym uzupełnieniem formalnych instytucji międzynarodowych. Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak reagować na łamanie praw człowieka w praktyce, działalność Amnesty dostarcza konkretnych wzorców i narzędzi obywatelskich.