Europejski Trybunał Praw Człowieka rozstrzygając spory dotyczące przestrzegania praw człowieka na arenie międzynarodowej, stoi na straży praw zawartych w Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz dodatkowych Protokołach. Czym zajmuje się Europejski Trybunał Praw Człowieka, jaka jest jego struktura i co należy zrobić, aby wnieść do niego skargę?
- Europejski Trybunał Praw Człowieka – czym się zajmuje?
- Jaka jest struktura Europejskiego Trybunału Praw Człowieka?
- Co rozstrzyga Europejski Trybunał Praw Człowieka?
- Kto może złożyć skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka?
- Jak wnieść skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka?
Czym zajmuje się Europejski Trybunał Praw Człowieka
Europejski Trybunał Praw Człowieka jest organem sądownictwa międzynarodowego, jego rola sprowadza się do orzekania w sprawach z zakresu naruszenia praw człowieka. Organ ten gwarantuje dodatkową kontrolę sądową w przedmiocie ochrony podstawowych praw obowiązujących w Unii Europejskiej.
Utworzony w 1959 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka działa w oparciu o przepisy prawa międzynarodowego, a jego siedziba mieści się w Strasburgu, we Francji. Trybunał powstał jako organ nadzorujący wykonanie postanowień Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, która weszła w życie w 1953 roku. Od momentu utworzenia do dziś rozpatrzył kilkadziesiąt tysięcy spraw dotyczących naruszeń praw podstawowych przez państwa członkowskie Rady Europy.
Struktura Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
Sędziowie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie rozpatrują poszczególnych spraw w pełnym składzie. Z uwagi na rodzaj i przedmiot postępowania organ sądownictwa działa w kilku formach organizacyjnych:
- Jednoosobowo – kiedy weryfikacji poddana zostaje dopuszczalność skargi. Sędzia единоличnie ocenia, czy wniosek spełnia formalne wymagania i czy nie jest oczywiście bezzasadny
- Komitet Trybunału – trzyosobowy skład sędziowski dokonuje merytorycznej oceny złożonej skargi w oparciu o wykładnię przepisów prawa. Komitet może jednomyślnie uznać skargę za niedopuszczalną lub orzec w sprawach, w których orzecznictwo Trybunału jest utrwalone
- Izba Trybunału – siedmiu sędziów rozpatruje złożoną skargę w sprawach wymagających głębszej analizy prawnej lub dotyczących kwestii nierozstrzygniętych wcześniej przez Trybunał
- Panel Wielkiej Izby – pięciu sędziów decyduje o rozpatrzeniu przez Wielką Izbę Trybunału złożonego odwołania. Panel ocenia, czy sprawa podnosi poważne pytania dotyczące wykładni Konwencji lub jej protokołów
- Wielka Izba Trybunału – w składzie 17 sędziów rozpatrywane są skargi oraz odwołania od orzeczeń w sprawach o fundamentalnym znaczeniu dla systemu ochrony praw człowieka
- Zgromadzenie Plenarne Trybunału – pełen skład sędziowski zajmuje się sprawami o charakterze administracyjnym, w tym wyborem przewodniczącego, wiceprzewodniczących oraz przyjmowaniem regulaminu Trybunału
Kadencja i wybór sędziów
Każde z 47 państw członkowskich Rady Europy deleguje jednego sędziego do Trybunału. Sędziowie wybierani są przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy na dziewięcioletnią kadencję bez możliwości ponownego wyboru. Kandydaci muszą cieszyć się najwyższym autorytetem moralnym oraz posiadać kwalifikacje wymagane do zajmowania wysokich stanowisk sędziowskich lub być prawnikami o uznanej kompetencji.
Zakres rozstrzygania przez Europejski Trybunał Praw Człowieka
Przedmiotem rozstrzygnięć Europejskiego Trybunału Praw Człowieka są skargi indywidualne oraz międzypaństwowe dotyczące naruszenia praw człowieka. Trybunał zajmuje się przede wszystkim orzekaniem w sprawach indywidualnych — sprawy międzypaństwowe należą do rzadkości. Od momentu utworzenia Trybunału złożono zaledwie około 20 tego typu skarg.
Podstawą przeprowadzenia postępowania jest skarga wniesiona przez obywateli 47 państw członkowskich Rady Europy, które ratyfikowały Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Trybunał bada, czy działania lub zaniechania organów państwowych naruszyły prawa gwarantowane przez Konwencję, takie jak prawo do życia, zakaz tortur, prawo do rzetelnego procesu sądowego czy prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego.
Rodzaje spraw rozpatrywanych przez Trybunał
Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpatruje sprawy dotyczące szerokiego spektrum naruszeń. Najczęściej dotyczą one:
- Przewlekłości postępowań sądowych i prawa do rzetelnego procesu
- Nieludzkiego lub poniżającego traktowania, w tym warunków odbywania kary pozbawienia wolności
- Naruszenia prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego, w tym bezprawnego zatrzymania
- Naruszenia prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego
- Ograniczenia wolności wypowiedzi i swobody zrzeszania się
- Dyskryminacji ze względu na płeć, rasę, religię lub orientację seksualną
- Naruszenia prawa własności, w tym wywłaszczeń bez odpowiedniego odszkodowania
Podmioty uprawnione do złożenia skargi
Prawo do wniesienia skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka mają osoby fizyczne, pozarządowe organizacje oraz grupy jednostek, które po wyczerpaniu wszystkich dostępnych na szczeblu krajowym środków stoją na stanowisku, że ich prawa gwarantowane Konwencją zostały naruszone.
Skarżący powinien wykazać, że jest bezpośrednią ofiarą naruszeń i we wniesieniu skargi ma osobisty interes. Nie można składać skarg w interesie ogólnym ani w imieniu osób trzecich, chyba że skarżący działa jako pełnomocnik pokrzywdzonego. W drodze wyjątku, jeśli pokrzywdzony nie może występować w swojej sprawie — na przykład z powodu śmierci — skargę ma prawo złożyć jego najbliższa osoba, pod warunkiem wykazania bezpośredniego związku z naruszeniem.
Warunki dopuszczalności skargi
Aby skarga została rozpatrzona przez Trybunał, musi spełniać określone warunki dopuszczalności:
- Wyczerpanie krajowych środków odwoławczych – skarżący musi uprzednio wykorzystać wszystkie dostępne środki prawne w państwie, którego dotyczy skarga
- Sześciomiesięczny termin – skargę należy złożyć w ciągu sześciu miesięcy od daty ostatecznej decyzji wydanej przez organ krajowy
- Brak anonimowości – skargi anonimowe nie są rozpatrywane
- Brak tożsamości z wcześniejszą skargą – sprawa nie może być już rozpatrywana przez Trybunał ani inny organ międzynarodowy
- Zgodność ratione personae, materiae, loci i temporis – skarga musi dotyczyć państwa będącego stroną Konwencji, naruszenia prawa chronionego przez Konwencję, naruszenia w państwie członkowskim oraz zdarzenia po ratyfikacji Konwencji przez to państwo
Procedura wnoszenia skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
Chcąc złożyć skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka należy spełnić określone warunki. Obowiązuje katalog specjalnych dokumentów, które należy kierować do Kancelarii Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
Formularz i język skargi
Skargę składa się na określonym formularzu w języku angielskim lub francuskim. Istnieje też możliwość złożenia jej w języku urzędowym każdego z państw członkowskich Rady Europy, jednak ostatecznie Trybunał może zażądać tłumaczenia na jeden z języków roboczych. Formularz skargi jest dostępny na stronie internetowej Trybunału i zawiera szczegółowe instrukcje dotyczące wypełnienia.
Dokumenty i informacje wymagane w skardze
Skarga musi zawierać:
- Dokładne dane skarżącego (imię, nazwisko, adres, dane kontaktowe)
- Wskazanie państwa, przeciwko któremu skierowana jest skarga
- Opis okoliczności faktycznych sprawy w porządku chronologicznym
- Wskazanie naruszonych przepisów Konwencji wraz z uzasadnieniem
- Informacje o wyczerpaniu krajowych środków odwoławczych
- Kopie wszystkich istotnych dokumentów (wyroków, postanowień, decyzji administracyjnych)
Warto wiedzieć, że skargę należy złożyć wraz z kopią dokumentów, ponieważ nie podlegają one zwrotowi po wydaniu wyroku. Dokumenty powinny być uporządkowane chronologicznie i opatrzone wykazem załączników.
Złożenie skargi drogą elektroniczną
Od 2021 roku Trybunał umożliwia składanie skarg drogą elektroniczną za pośrednictwem bezpiecznego portalu internetowego. Wymaga to uprzedniej rejestracji i uwierzytelnienia tożsamości skarżącego. Elektroniczne składanie skarg przyspiesza procedurę rozpatrywania i ułatwia komunikację z Trybunałem.
Przebieg postępowania po złożeniu skargi
Po wpłynięciu skargi Kancelaria Trybunału nadaje jej numer referencyjny i dokonuje wstępnej oceny. Jeśli skarga spełnia podstawowe wymogi formalne, zostaje przekazana do dalszego rozpatrzenia. W przeciwnym razie skarżący otrzymuje wezwanie do uzupełnienia braków lub informację o odrzuceniu skargi.
Trybunał może zadecydować o:
- Uznaniu skargi za niedopuszczalną — jeśli nie spełnia warunków formalnych
- Skreśleniu skargi z listy — jeśli skarżący wycofa skargę lub osiągnie ugodę z państwem
- Rozpatrzeniu skargi merytorycznie — jeśli zostanie uznana za dopuszczalną
W przypadku uznania skargi za dopuszczalną, Trybunał przeprowadza postępowanie dowodowe, w ramach którego strony mogą przedstawiać stanowiska, dokumenty i zeznania świadków. Postępowanie może zakończyć się wydaniem wyroku lub przyjęciem ugody polubownej między stronami.
Skutki wyroku Trybunału
Wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka mają charakter wiążący dla państw członkowskich. Państwo, które naruszyło prawa chronione Konwencją, zobowiązane jest do wykonania wyroku, co może obejmować:
- Wypłatę zadośćuczynienia finansowego pokrzywdzonemu
- Podjęcie środków indywidualnych przywracających stan sprzed naruszenia (np. wznowienie postępowania krajowego)
- Wprowadzenie środków ogólnych zapobiegających podobnym naruszeniom w przyszłości (np. zmiana przepisów prawa lub praktyki organów państwowych)
Wykonanie wyroków Trybunału podlega nadzorowi Komitetu Ministrów Rady Europy, który monitoruje, czy państwa wypełniają nałożone na nie obowiązki. W przypadku niewypełnienia wyroku Komitet może podejmować działania polityczne zmierzające do egzekwowania orzeczenia.
komentarze