Konstytucja 3 maja, kiedyś a dzisiaj?

Uchwalenie Konstytucji 3 maja było wydarzeniem o znaczeniu historycznym. Pierwsza w Europie i druga na świecie miała ogromny wpływ na późniejszy rozwój ustawodawstwa w innych krajach. Do dziś świętujemy 3 maja jako zwycięstwo demokracji i krok milowy służący naprawie kraju. Oczywiście współcześnie obowiązująca konstytucja nie jest tą samą co ta ogłoszona w 1791 roku, ale była niezwykle ważna dla nas jako Polaków.

Czym jest ustawa zasadnicza państwa?

Słowo konstytucja było znane jeszcze na długo zanim uchwalono ją 3 maja, była jednak używana z nieco innym znaczeniem. Jest to słowo pochodzenia łacińskiego, które w wolnym tłumaczeniu oznacza „urządzać, ustanawiać, regulować”. Innymi słowy był to zwyczajowy akt prawny albo ustawa zasadnicza. W Polsce był to synonim zwykłej ustawy i często była ona ustanawiana. Wszystko rzecz jasna zmieniło się w 1791 roku, kiedy konstytucja nabrała charakteru dokumentu nadrzędnego względem pozostałych aktów prawnych.

Geneza i uchwalenie konstytucji w 1791 roku

Każdy zna tę datę – 3 maja 1791 rok – moment, w którym została uchwalona pierwsza w Europie i druga na świecie konstytucja regulująca ustrój prawny kraju. Pierwszą na świecie była ta amerykańska, którą datuje się na 1787 rok, czyli dosłownie 4 lata przed polską. Została ona uchwalona przez ówczesnego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, a jej najważniejszym zadaniem było zlikwidowanie wad dotychczas obowiązującego prawa opartego na wolnej elekcji i demokracji szlacheckiej.

Wprowadzono monarchię dziedziczną, ograniczono przywileje szlachty oraz wprowadzono częściowe zrównanie praw między stanem szlacheckim a mieszczanami. Poruszono także kwestię chłopów, którzy według prawa zostali objęci ochroną państwa. Zniesiono także formalnie prawo do liberum veto, które w przeszłości przynosiło więcej kłopotów niż pożytku – uniemożliwiało bowiem skuteczne podejmowanie decyzji przez sejm.

Oczywiście zmiany te nie wszystkim się spodobały. Już od początku projekt nowej konstytucji spotkał się z oporem zarówno szlachty krajowej, jak i państw sąsiadujących, zwłaszcza Rosji. Doszło do wielu protestów, a także zbrojnych działań, które kilka lat później, w 1795 roku, przyczyniły się do III rozbioru Polski i utraty niepodległości na ponad sto lat.

Specyfika funkcjonowania pierwszej konstytucji

Przede wszystkim pierwotna Konstytucja 3 maja miała charakter dokumentu podlegającego regularnej rewizji, a nie jak obecnie stałego aktu prawnego. W przepisach uwzględniono możliwość zmiany regulacji, które powinny następować co 25 lat. Z czasem normy wieczyste (stałe) zostały zarezerwowane tylko dla niektórych przepisów, które nie podlegały przedawnieniu ani zmianom. Takie rozwiązanie miało zapewnić elastyczność prawa wobec zmieniających się warunków społeczno-politycznych.

Ewolucja dokumentu przez wieki

Warto nadmienić, że obecnie obowiązująca konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej nie jest tym samym dokumentem co ta uchwalona 3 maja 1791 roku. Współczesny akt prawny powstał 2 kwietnia 1997 roku, a prace nad nim trwały od 1989 roku. Niestety sama konstytucja 3 maja nie przetrwała próby czasu – rewolucyjne zmiany, jakie wprowadzała, podburzyły do buntu część społeczeństwa i przyczyniły się do dokonania pierwszego oraz kolejnych rozbiorów. Tak naprawdę obowiązywała ona tylko w latach 1791–1793. Była jednak fundamentem pod przyszłe działania ustawodawcze określające ustrój prawny kraju. Polska przez lata nie miała na tym polu łatwo, jako że wciąż znajdowała się pod okupacją różnych państw.

Kolejne ustawy zasadnicze w historii Polski

Jak zostało wspomniane, Konstytucja 3 maja w praktyce funkcjonowała tylko przez 3 lata, ale aż do czasów współczesnych przewinęło się ich całkiem sporo. W latach 1807–1815 funkcjonowała Konstytucja Księstwa Warszawskiego, później w czasie 1815–1832 była to już Konstytucja Królestwa Polskiego, nadana przez cara Aleksandra I.

Były też osobne akty prawne: Konstytucja dla Wolnego Miasta Kraków, Statut Organiczny dla Królestwa Polskiego oraz Statut Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii. Mała Konstytucja pojawiła się w 1919 roku i przetrwała 2 lata do 1921 roku. Później pojawiły się też:

• konstytucja marcowa (1921–1935, częściowo przywrócona w latach 1945–1952)
• konstytucja kwietniowa (1935–1945)

Od 1952 roku aż do 1997 obowiązywała Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, która następnie została zastąpiona przez tę współcześnie nam znaną. W międzyczasie występowało jeszcze kilka mniejszych, tymczasowych aktów konstytucyjnych, które regulowały funkcjonowanie państwa w okresach przejściowych.