Co to jest konstytucja marcowa? Co wprowadziła konstytucja marcowa?

Ponad sto lat temu uchwalono Konstytucję marcową. To jeden z najważniejszych aktów dla Polaków, ponieważ zwiastował demokrację. Był symbolem wolności po 123 latach pod zaborami. Czym dokładnie jest ta konstytucja i co wprowadziła? Wyjaśniamy!

• Czym jest konstytucja?
• Konstytucja marcowa
• Postanowienia konstytucji marcowej
• Spór wokół konstytucji marcowej
• Historia Polski po konstytucji marcowej

Czym jest konstytucja?

Konstytucja, z łaciny constituo, oznacza urządzać, ustanawiać, regulować. To najważniejszy, a zarazem najwyższy akt prawny obowiązujący w państwach demokratycznych. Ma pierwszorzędną moc prawną i nie może być uchylona przez inne przepisy. Określa fundamentalne reguły funkcjonowania państwa, takie jak:

• podstawy ustroju społecznego i gospodarczego
• podstawowe obowiązki i prawa dotyczące wolności obywatela
• organizację i powołanie najwyższych organów państwowych

Jako że konstytucja jest najwyższym aktem prawnym, czuwa nad nią specjalny trybunał i głowa państwa. Żaden parlament ani rząd nie może wydać ustawy sprzecznej z konstytucją.

Konstytucja marcowa

17 marca 1921 roku Parlament II Rzeczpospolitej uchwalił konstytucję marcową. Wcześniej, tuż po odzyskaniu niepodległości, sprawy ustrojowe regulowała tak zwana mała konstytucja z 1919 roku. Konstytucja marcowa miała fundamentalne znaczenie dla Polski po 123 latach zaborów — po raz pierwszy w ponad wieku Polacy mogli uchwalić własne prawo. Określała zasady ustroju demokratycznego w odrodzonej Polsce. Eksperci uważają, że powstała na wzór konstytucjonalizmu francuskiego, zwłaszcza systemu parlamentarnego III Republiki.

Postanowienia konstytucji marcowej

Konstytucja marcowa przede wszystkim określiła najważniejsze zasady ustroju państwa:

• pięcioprzymiotnikowe wybory (powszechne, równe, bezpośrednie, tajne i proporcjonalne)
• system parlamentarno-gabinetowy ze znaczącą władzą parlamentu dwuizbowego
• monteskiuszowski trójpodział władzy (ustawodawcza, wykonawcza, sądownicza)

Ponadto potwierdziła prawo wyborcze dla kobiet, które za sprawą Józefa Piłsudskiego było wprowadzone już wcześniej dekretem. Na tamte czasy konstytucja była wyjątkowo nowoczesna — tylko nieliczne państwa europejskie przyznawały kobietom prawo głosu. Konstytucja gwarantowała także wolność słowa, sumienia i zgromadzeń.

Spór wokół konstytucji marcowej

Mimo że bardzo ważna dla Polaków, nie została przyjęta jednogłośnie. W dużej mierze sprzeciwiali się jej przeciwnicy Piłsudskiego, którzy obawiali się zbyt silnej pozycji prezydenta. Najbardziej zagrażała ona tym, którzy liczyli na uzyskanie większości parlamentarnej i rządzenie bez kompromisów. Endecy obawiali się wzmocnionej władzy wykonawczej, ponieważ bali się, że Marszałek będzie jej nadużywać wobec mniejszości narodowych. Spór o konstytucję w dużej mierze dotyczył sposobu, w jaki byłaby wybierana głowa państwa (przez parlament czy naród), oraz tego, czy parlament powinien być jednoizbowy czy dwuizbowy. Ostatecznie zwyciężyła koncepcja parlamentu złożonego z Sejmu i Senatu.

Historia Polski po konstytucji marcowej

Symboliczna konstytucja nie miała długiej historii. W sejmie zaczęły powstawać niestabilne koalicje, które doprowadziły do szybkiej rotacji rządów — niektóre gabinety trwały zaledwie kilka miesięcy. W 1926 roku Marszałek przeprowadził przewrót majowy i ustanowił rządy autorytarne, a konstytucja marcowa została ograniczona przez nowelę sierpniową z 1926 roku. Postanowienia konstytucji nie zostały zmienione w całości, nowela wprowadziła jednak szersze uprawnienia prezydenta — w tym prawo rozwiązania parlamentu i wydawania dekretów z mocą ustawy — co skutkowało zmianą systemu władzy z parlamentarnego na prezydencki.

Konstytucja marcowa już nie funkcjonuje prawnie, jednak w świadomości Polaków jest zachowana jako symbol wolności i sprzymierzenia obywateli. Powstała przecież z kompromisu trzech różnych sił parlamentarnych: endeków, socjalistów i ludowców. To wspaniały symbol zjednoczenia Polaków po latach rozbiorów i walki o własne państwo.